باران رحمت

474. الأمالی للمفید از حسن بن ابوالحسن بصرى: امیرالمؤمنین علیه‏السلام به بازار بصره درآمد و مردم را نگریست كه سرگرم خرید و فروشند؛ آن گاه، سخت گریست. سپس فرمود: «اى بندگان دنیا و كارگزارانِ اهل دنیا! روزانه سوگند یاد مى‏كنید و شبانه در بسترهاتان مى‏آرامید و در این میان، از آخرت غافلید، پس كدام هنگام توشه [ى آخرت‏] برمى‏گیرید و به بازگشت مى‏اندیشید؟» مردى به وى گفت: «اى امیرالمؤمنین! ما از گذرانِ زندگى ناچاریم؛ پس چه كنیم؟» امیرالمؤمنین علیه‏السلامفرمود: «طلبِ روزى از راه حلال، انسان را از كار آخرت باز نمى‏دارد. امّا اگر بگویى:" از احتكار [هم‏] ناگزیریم" عذرت پذیرفته نیست». پس آن مرد بازگشت، در حالى كه مى‏گریست.

511. پیامبر خدا صلى‏ الله‏ علیه‏ وآله: هر كس خوراك مسلمانان را احتكار كند، خداوند او را به جذام و ورشكستگى تنبیه مى‏فرماید.[1]

514. پیامبر خدا صلى‏ الله‏ علیه‏ وآله: طلب كننده روزى، رزق مى‏یابد و احتكار كننده ملعون است.[2]

516. پیامبر خدا صلى‏ الله‏ علیه‏ وآله: احتكار كنندگان و قاتلان مردم در یك رتبه [به روز قیامت‏] برانگیخته مى‏شوند. و هر كس در بخشى از [بازار و] قیمت [كالاهاى‏] مسلمانان راه یابد تا آن را بر ایشان گران كند، سزاوار است كه خداوند در روز قیامت، او را در بخش بزرگ آتش درآورَد.[3]

522. امام على علیه‏ السلام‏ از نامه‏اش به رفاعه: احتكار را نهى كن؛ و هر كس از این نهى سرپیچید، مجازاتش كن و آن گاه او را وادار كه آن چه را احتكار كرده، آشكار سازد.[4]

536. المستدرك على الصحیحین از یسع بن غیرَه: پیامبر خدا صلى‏الله‏علیه‏وآله در بازار به مردى برگذشت كه خوراكى را با قیمتى پایین‏تر از قیمت بازار مى‏فروخت. فرمود: «آیا در بازار ما، با قیمتى كم‏تر از قیمت ما مى‏فروشى؟» گفت: «آرى». فرمود: «به انگیزه صبورى و از خدا پاداش گرفتن؟» گفت: «آرى». فرمود: «تو را بشارت باد! همانا آورنده جنس به بازار ما همانند جهاد كننده در راه خدا است؛ و احتكار كننده در بازار ما همانند كسى است كه در كتاب خدا، كافر شمرده شده است».[5]

4329. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: جز خیانتكاران، احتكار نمى‏كنند.[6]

4330. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: كسى جز گنهكار، دست به احتكار نمى‏زند.[7]

امام خمینی ره در ترجمه تحریر الوسیله  جلد3 میفرمایند:

مساءله 23 - یكى از محرمات مكاسب احتكار است و آن این است كه طعام را به امید گران شدن نزد خود حبس و جمع كند با اینكه مسلمانان به آن احتیاج ضرورى دارند و كسى دیگر نیست كه آن را در اختیارشان بگذارد، بله صرف حبس طعام با امیدگران شدن در صورتى كه مورد ضرورت مردم نباشد و یا باشند كسانى كه طعام را به مردم بفروشند احتكار حرام نیست هرچند كه كراهت دارد، و اگر شخصى در زمان نایابى طعام آن را نگاه دارد براى مصرف شخصى خود نه براى فروش ، نه حرام است و نه مكروه ، و اقوى آن است كه حكم حرمت و كراهت مخصوص احتكار غلات چهارگانه یعنى گندم و جو و خرما و كشمش و نیز مخصوص روغن و زیتون است ، بله احتكار كردن غیر اینها از هر جنسى كه مردم به آن نیاز دارند كار ناپسندى است ولى احكام احتكار را ندارد، و كسى كه طعام مردم را احتكار كند ازطرف حاكم مجبور مى شود به اینكه آن را بفروشد و بنابر احتیاط حاكم نباید براى طعام او قیمت معلوم كند بلكه محتكر به قیمتى كه خودش ‍ خواست مى فروشد مگر اینكه بخواهد اجحاف كند كه حاكم مجبورش ‍ مى كند به اینكه قیمت را به اختیار خودش تنزل دهد در این صورت نیز حاكم قیمت معین نمى كند و اگر او حاضر نشد قیمت را معین كند حاكم با در نظر گرفتن مصلحت قیمت را معین مى كند.

مقام معظم رهبری                              

 س 1468: احتكار چه چیزهایى از نظر شرعى حرام است؟ آیا تعزیر مالىِ محتكران به نظر جناب‏عالى جایز است؟[8]

 ج: حرمتِ احتكار بر اساس آنچه در روایات  آمده و نظر مشهور هم همان است، فقط در غلّاتِ چهارگانه و در روغن حیوانى و روغن نباتى است كه طبقات مختلف جامعه به آن نیاز دارند، ولى حكومت اسلامى هنگامى كه مصلحت عمومى اقتضا كند، حق دارد از احتكار سایر احتیاجات مردم هم جلوگیرى كند و اجراى تعزیر مالى بر محتكر در صورتى كه حاكم صلاح بداند، اشكال ندارد.

ایت الله بهجت ره:

827. آیا انبار كردن مواد غذایى، جهت فروختن در غیر فصل و براى گران شدن قیمت آن احتكار محسوب شده و حرام است؟

ج. در صورتى كه آن مواد از مواد غذایى باشد كه مسلمانان به آن نیاز دارند و از طریق دیگرى نیز امكان دست یابى به آن نیست، این عمل احتكار محسوب شده و حرام است و در غیر این صورت كراهت دارد.[9]

ایت الله علوی گرگانی:

س1 - كسانى كه مایحتاج مردم را احتكار نموده تا گران تر بفروشند، اوّلاً چه صورت دارد و ثانیّاً آیا كلّ پول آنها اشكال دارد یا اضافى آن ؟

ج1 - احتكار در مایحتاج عمومى جایز نیست و چنانچه احتكار كرد مالك پول مى‏گردد .

س2 - آیا كار كسانى كه معاملات خود را با روز هماهنگ مى‏كنند و با این فرض، ممكن است جنس خود را تا چند ماه نفروشند زیرا بازار متزلزل است احتكار است ؟

ج2 - در بعضى از موارد صدق احتكار مى‏كند و در بعضى از موارد خیر .

س3 - احتكار در زمان معاصر چه حكمى دارد ؟

ج3 - البتّه اصل احتكار در شش چیز است كه مربوط به طعام است ولى در غیر آن هم صدق مى‏كند، در صورتى كه موجب عسر و حرج براى مردم شود كه در این صورت حاكم شرع مى‏تواند محتكر را اجبار به معامله با قیمت متعارف نماید و ثمن را به خودش بدهند .[10]

ایت الله مکارم شیرازی:

سؤال 788 ـ آیا احتكار از نظر شرع مقدّس اسلام حرام است یا مكروه؟

جواب: احتكار در مواردى حرام و در مواردى مكروه است.

سؤال 789 ـ آیا موضوع احتكار تنها منحصر به كالاهاى مذكور در روایات مى باشد، یا این كه شامل تمام نیازمندیهاى مردم است؟

جواب: احتیاط واجب آن است كه در تمام اجناس ضرورى براى زندگى مردم، احتكار ترك شود.[11]

ایت الله صافی گلپایگانی:

س ـ آیا احتكار از نظر شرع مقدس اسلام عملى حرام است یا مكروه؟

ج ـ احتكار در صورت اضطرار و احتیاج مردم و نبودن كسانى كه بمقدار كفایت، اشیاء مورد احتكار را در اختیار مردم بگذارند حرام است و حبس طعام بمنظور بالا رفتن قیمت در صورتى كه موجب اضرار بمردم نباشد و حوائج مردم بوسیله غیر محتكر تأمین شود مكروه است و اگر حبس طعام بخاطر صرف در احتیاجات شخصى خود حبس كننده باشد نه حرام است و نه مكروه. والله العالم.

س ـ آیا موضوع احتكار تنها منحصر به كالاهاى مذكور در روایات مى باشد یا اینكه شامل تمام نیازمندیهاى مردم است؟

ج ـ احتكار محقق مى شود به حبس گندم و جو و خرما و مویز و روغن، و همه آنچه كه موجب نیاز ضرورى عامه است و فقدان یا كمى آن موجب اختلال در معیشت مردم و نظام حیات اقتصادى آنان است ملحق به طعام است. ذكر این مطلب لازم است كه جایز نیست محتكر را مجبور به فروش اجناس خود به قیمت معینى كنند بلكه حق دارد بقیمتى كه مى خواهد بفروشد مگر در صورتى كه بخواهد اجحاف كند كه حاكم شرع جامع الشرائط او را مجبور به ترك اجحاف مى كند بدون اینكه قیمتى و نرخى براى اجناسش تعیین كند و اگر امتناع كرد حاكم شرع نرخ تعیین مى كند نرخى كه در آن اجحاف بر خریداران نباشد. والله العالم.

س ـ كسانى هستند كه واسطه مى شوند و جنس دولتى را گرانتر از نرخ دولتى به دیگران مى فروشند، این كار حرام است یا خیر؟

ج ـ فروش اجناس دولتى به قیمت گرانتر از قیمت تعیین شده جائز نیست. والله العالم[12]

ایت الله مظاهری در کتاب مناسک حج خود در بخش منزل سوم میفرماید:

فویل للمصلین الذین هم عن صلوتهم ساهون. (پس وای بر نمازگزارانی كه نماز خود را به دست فراموشی می سپارند. ماعون/ 5-4 )

اهمیت به همه واجبات مخصوصا دادن خمس، اجتناب از رباخواری، رشوه خواری، كم فروشی، گران فروشی، احتكار، غش در معامله و… باید از سوغاتهای حاجی باشد و با عملش اهمیت به واجبات و اجتناب از گناه را در دیگران زنده كند و آن حاجی كه بعد حجش تارك خمس باشد نه فقط حاجی نیست ، از نظر قرآن هم مشرك است و هم كافر.[13]

سید صادق شیرازی

كاسب حقّ احتكار و ذخیره كردن كالاهاى خوراكى كه مورد نیاز جامعه است را ندارد و اجازه غش و تقلّب در اجناس نیز به وى داده نشده است.[14]

و در بخش اخلاق و اداب دین میفرمایند: منهیّات و محرّمات

آنچه به جا آوردنش ممنوع است و اسلام از آن نهى نموده است، به آن «حرام» گویند.

منهیّات و محرّمات عبارتند از: «احتكار ارزاق ملّت»[15]

بیرانوند

 : کتاب توسعه اقتصادی بر پایه قران و حدیث:ج1 ص279  تا 289  [1]

 : همان[2]

 : همان[3]

 : همان [4]

 : همان[5]

 : میزان الحکمة ج3 ص170 [6]

 : همان [7]

 : اجوبة الاستفتائات مقام معظم رهبری ،احتکار و اسراف،مساله1468[8]

 : استفتائات ،بخش احکام دیگر خرید و فروش ،مساله 827 [9]

 : استفتائات : جلد1 ،سوال 1و2و3[10]

 : استفتائات:جلد2،سوال 788و789[11]

 : استفتائات :بخش قوانین و مقررات جمهوری اسلامی[12]

 : مناسک حج،اسرار حج ،منزل سوم[13]

 : توضیح المسائل،جامعه و نظام اسلامی ،ازادی کسب و تجارت[14]

 : توضیح المسائل ،اخلاق و اداب دین،منهیات و محرمات[15]